8 производители на мед од Пелагонија вчера се стекнаа со сертификатот Географско Потекло за „Мариовски мед“. Процедурата е долга и често е забавена во административен лавиринт на различни институции. Освен правото на користење на името, медопроизводителите имаат и обврски.
Географската ознака не е трговска марка на една компанија, туку колективно право поврзано со производ чии квалитет, карактеристики или репутација се поврзани со одредено географско подрачје. Правото да ја користат ознаката го имаат производителите што ги исполнуваат пропишаните услови и се запишани во регистарот на овластени корисници.
Со стекнувањето право на користење, производителите можат да го означуваат својот производ со заштитеното име „Мариовски мед“, да го користат на пакувањето, во деловните документи и во рекламните материјали. Тие имаат право да ја истакнуваат заштитената ознака при продажба и промоција, а можат и да бараат заштита од неовластено користење на името од други лица, во превод, да им забранат на други да го користат името. Сепак, ознаката не му припаѓа исклучиво на еден пчелар, туку можат да ја користат сите што ги исполнуваат условите и имаат соодветно одобрено право.
Но, со правата доаѓаат и обврски. Производителите мора да ги исполнуваат условите утврдени во спецификацијата за производот, вклучително и условите за географското подрачје, производството и карактеристиките на медот. Не смеат да ја користат ознаката за производ што не ги исполнува условите или за кој немаат одобрено право на користење. Треба да ги почитуваат и применливите правила за означување и безбедност на храната, како и да овозможат проверка на усогласеноста кога тоа е предвидено со прописите и системот на контрола.
За конкретниот „Мариовски мед“, деталите за обврските треба да се утврдат според одобрената спецификација и решението за користење на ознаката. Затоа е важно надлежните институции да објаснат кој ги врши контролите, колку често се спроведуваат и дали се проверува секој производител или серија мед.
Но, дали заштитеното име навистина им носи поголема заработка на производителите? За Македонија не се пронајдени јавно достапни, споредливи податоци што покажуваат колку пораснале продажбата, цените или приходите по добивањето на географските ознаки.
На оваа слабост укажува и научен труд објавен во 2025 година во списанието „De Jure“, од професорките на Универзитетот Св. Климент Охридски – Емилија Ѓоргиоска и Дијана Горгиева „ОЗНАКИ ЗА ПОТЕКЛО И ГЕОГРАФСКИ ОЗНАКИ: СИСТЕМОТ ЗА РЕГИСТРАЦИЈА И НИВНАТА УЛОГА КАКО ПРОМОТОРИ НА МАКЕДОНСКИТЕ ПРОИЗВОДИ“. Во него се анализираат правната рамка и можностите за економска промоција на производите со заштитено географско име. Авторките укажуваат на потребата од појасни правила и надлежности, подобра едукација на производителите и поактивна улога на државните институции во заштитата и маркетиншката промоција.
Меѓу македонските производи поврзани со заштитени географски имиња се „Кочански ориз“, „Тетовски грав“, „Овчеполски мед“, „Кривопаланечки мед“ и „Македонски ајвар“. Сепак, постоењето на заштитата само по себе не докажува дека производителите оствариле повисоки приходи. За да се измери ефектот, потребни се податоци за продажбата, количините, цените и пазарите пред и по добивањето на ознаката.
За „Мариовски мед“ доделувањето на сертификатите е само почеток. Заштитеното име може да биде можност за поголема препознатливост и пазарна вредност, но вистинскиот успех ќе се измери преку резултатите што ќе ги почувствуваат пчеларите: подобра продажба, повисоки приходи и пристап до нови пазари. Тоа сепак не е гарантирано, ниту од државата, којашто не гарантира откуп на вакви производи.
