Прашањето за биолошкото потекло на посвоените лица повторно се отвора во институциите, откако во Собранието на 14 октомври беше поднесен предлог за изменување на Законот за семејството од пратеници на ЗНАМ. Со предложеното законско решение се предвидува воспоставување постапка преку која полнолетните посвоени лица ќе можат да побараат увид во одредени информации од документацијата за нивното посвојување.
Идејата е да се овозможи пристап до податоци што можат да бидат значајни за личниот идентитет, но и за здравствената состојба на лицето, без притоа да се загрозат приватноста и правата на биолошките родители и останатите засегнати.
Законската иницијатива доаѓа по пресудата на Европскиот суд за човекови права во случајот „Митревска против Северна Македонија“, донесена на 14 мај 2024 година. Судот констатираше повреда на правото на почитување на приватниот и семејниот живот, откако на подносителката на жалбата не ѝ бил овозможен пристап до информации за нејзиното биолошко семејство.
Во конкретниот случај, барањето било поврзано и со потребата од медицински податоци за наследни заболувања, кои можеле да им помогнат на лекарите при здравствената процена. Институциите, сепак, го одбиле пристапот, повикувајќи се на членот 123-а од Законот за семејството, со кој информациите за посвојувањата се утврдени како службена тајна.
Европскиот суд оцени дека домашните органи не направиле соодветна процена на различните интереси во случајот. Особено било проблематично тоа што законската регулатива не предвидувала можност да се добијат информации без откривање на идентитетот на биолошките родители, ниту пак исклучок кога постојат оправдани медицински причини.
Токму ова прашање е опфатено со предложените измени. Медицинските информации за биолошкото семејство можат да бидат важни за утврдување наследни предиспозиции и навремено препознавање одредени здравствени ризици. Но, освен здравствениот аспект, познавањето на сопственото потекло е дел и од правото на личен идентитет, односно можноста човек да добие одговори за сопствената животна историја.
Според предлогот, за секое барање би се одлучувало поединечно, а одлуката би ја носела стручна комисија формирана од министерот за социјална политика, демографија и млади. Комисијата би требало да го утврди обемот на информациите што можат да му бидат ставени на располагање на барателот, притоа земајќи ги предвид неговите права, приватноста на биолошкото семејство и правилата за заштита на личните податоци.
Предложените измени предвидуваат и посебна можност за посвоителите на малолетни деца. Тие би можеле да побараат пристап до одредени информации доколку постојат оправдани медицински причини и доколку податоците се неопходни за заштита на здравјето на детето.
Важно е да се нагласи дека предлогот не предвидува укинување на принципот на тајност на посвојувањето, ниту автоматско откривање на идентитетот на биолошките родители. Наместо тоа, се предлага механизам што би овозможил исклучоци во конкретни ситуации, со процена на околностите и заштита на интересите на сите инволвирани страни.
Ефектот од евентуалните законски измени во голема мера ќе зависи од тоа како ќе биде организирана постапката во практиката. Јасните правила за поднесување и разгледување на барањата, роковите за одлучување, критериумите за пристап и можноста за правна заштита ќе бидат важни за да се избегне повторување на ситуации во кои барањата остануваат без суштински одговор.
Предвидено е начинот на работа на комисијата и условите за пристап до информациите дополнително да бидат уредени со правилник, кој треба да биде донесен најдоцна шест месеци по стапувањето на законот во сила.
Со оваа иницијатива се отвора прашањето како да се постигне рамнотежа меѓу заштитата на тајноста на посвојувањето и правото на посвоените лица да дознаат повеќе за сопственото потекло. Предложеното решение треба да овозможи барањата да не се одбиваат автоматски, туку секое од нив да биде разгледано според конкретните околности и потреби.
